Era sabido que durante a estancia estival de Franco no pazo de Meirás a súa esposa viaxaba con algunhas amigas á cidade natal do seu marido e facía verdadeiras "razias" polas xoiarías e tendas de antigüidades da zona centro sen abonar ningún dos artigos que levaba. Pero a segunda parte, que aparece agora neste volume, sucedeulle ao alcalde Dopico, aquel técnico que durante o asedio franquista a Bilbao pasouse ás filas fascistas cos planos do sistema de defensa da urbe vasca. Acabou de directivo en Obras Civiles e Bazán, e tamén nomeado alcalde (os rexedores púñanse e sacabanse a dedo). Estaba emparentado coa familia de Suanzes, o xerarca da época autárquica. Pois ben, segundo un dos testemuños que aparecen no libro, Dopico foi destituído como alcalde porque varios comerciantes afectados pola "razia" da ditadora enviáronlle as facturas ao seu despacho. El, nin curto nin perezoso, as reenviou ao Pardo. Tamaña ousadía pagouna co seu posto.

O libro ofrece algúns datos máis concretos sobre a corrupción daqueles anos e as claves da disolución de Obras Civiles: coa liberalización non tiñan cabida empresas públicas da súa natureza, a pesar de que, conclúe Barrera, os datos demostran que era rendible.

Hoy quiero rescatarlo como obrero de Cultura, defensor esforzado del usufructo socializado de la misma. Todos eran sus hijos, además de los propios, a la hora de denunciar atropellos o exigir Democracia, con los Derechos Humanos de pancarta... Cuando otros ejercían de cómplices silenciosos ante la prohibición o el atentado censor contra el Arte y la libertad de expresión, Manolo Mourente se situaba siempre en la vanguardia de la rebeldía, asumido su precio. Por eso, reivindico hoy el adjetivo "intelectual" para su trayectoria, con más, muchos más merecimientos que la de aquellos "eruditos a la violeta", escondidos en sus cenáculos para elites sombrías que nunca se atrevieron a defender, la Cultura Popular, por supuesto; pero tampoco la que se suponía minoritaria: libros, películas, músicas, obras plásticas... siguieron consumiéndose en la hoguera, mientras ellos continuaban mirando hacia su ombligo...

Conocerán los lectores de este libro algunos escritos de este ciudadano al servicio de la Idea. Impregnado por la fuerza de las Grandes Palabras, fue capaz de emplearlas con una fuerza de Verdad que solo los mejores, los justos, reciben como premio a su honradez y su modestia. Manolo Mourente: entusiasmo indignado como gesta poética.

«Queremos recuperar a memoria dá solidariedade dos ferroláns», di Barrera, á vez que sinala que o libro que hoxe se presenta é unha entrega máis dun proxecto máis amplo que abarcará investigacións sobre todas as grandes empresas ferrolás cuxos traballadores, á vez que defendían os seus dereitos laborais, estaban a defender, tamén, a liberdade. Polo que respecta a este novo libro, Barrera explica que as súas páxinas se remiten a decembro do ano 1966, cando todo Ferrol se uniu para lograr que a desaparición da compañía pública Obras Civiles non levase a perda de 1.200 postos de traballo. «A loita que se levou a cabo permitiu que a maior parte deses traballadores, escalonadamente -di Barrera-, entrasen na Bazán». O historiador subliña o labor levado a cabo, durante aquel proceso, por representantes dos traballadores como Bouzón Carro, Fernández Mourente, Rafael Pillado e Julio Aneiros. E chama a atención sobre o feito de que o papel xogado polos máis diversos sectores da sociedade ferrolá, co apoio de grupos como o dos curas obreiros, foi verdadeiramente exemplar.

«¿Que se penso que a sociedad ferrolá é hoxe igual de solidaria...? Pois probablemente xa non -di Enrique Barrera-. E esa é unha máis das razóns polas que temos que reivindicar loitas como a de Obras Civiles».

Unha nova estratexia >

Para Barrera, parte do éxito da protesta tivo a súa razón de ser na posta en práctica de "estratexias novidosas como foi a toma do gobernamental sindicato vertical -único tolerado entón- por parte de membros de CCOO. Conseguiron sacar o conflito á rúa para visibilizalo e lograr o apoio da xente". O ensaio tamén supón unha homenaxe a dous dos sindicalistas de CCOO máis directamente relacionados cos acontecementos, Manuel Bouzón Carro e Manuel Fernández Mourente, xa falecido.

A empresa nacional Bazán posuía entre os seus departamentos de traballo a sección de Obras Civiles, creada o 6 de febreiro de 1946 co obxecto de atender as obras de apoio en terra e hidráulicas. Entre os seus numerosos traballos, ademais dos depósitos subte­rráneos para a Marina entre o Vispón e a Base Naval da Graña, a empresa construíu o gran recheo ao mar sobre o que se levantaba a propia factoría, talleres, vías de acceso e oficinas. Así mesmo, peiraos, pantaláns, parque de automóbiles para a Marina, a Escola de Mecánicos ou, entre outras, vivendas para obreiros e enxeñeiros. Unha empresa que á altura de 1966 tiña 1.200 empregados cando o Goberno decide pechala, coa conseguinte folga, entre decembro e xaneiro de 1967, primeiro conflito de semellante envergadura en Ferrol desde a famosa folga do aceite de 1946. O libro estuda a implicación de CCOO nesta loita e os conflictos obreiros en Ferrol a finais dos anos 60 e principios dos anos 70.

"Obras Civiles, berros de rebeldía e pedra" forma parte dos traballos realizados por Enrique Barrera a propósito da memoria histórica no eido laboral, composta por estudos sobre a factoría Pysbe e Peninsular Maderera, que anuncia que terán continuidade con investigacións sobre outras factorías como Fenya ou Megasa.

No paseo de marítimo, lugar no que se instalou o campo de concentración, descubriuse unha placa conmemorativa, preludio do acto principal, xa baixo o teito do auditorio, e onde centenares de persoas sen distinción de procedencia puxéronse en pé para cantar o Himno Galego coa banda de música da localidade e a Coral Virxe do Mar.

As palabras comezaron entón a emocionar ao público asistente coa historia dun tempo non tan afastado. Manuel Fernández Pita, presidente da asociación Memoria Histórica Democrática, reclamou verdade, xustiza e reparación, «para que ninguén reescriba a historia culpando aos inocentes, para condenalo e para honrar ás vítimas».

Os valores da democracia tamén foron destacados polo presidente da Asociación Fuco Buxán, Manuel Rodríguez Carballeira, quen ademais lembrou ao recentemente falecido fundador de CC.OO. como un exemplo de loita.

O Presidente do Principado de Asturias, Vicente Álvarez Areces, subscribiu estas palabras en nome dos asturianos que se desprazaron até o lugar para honrar aos presos.

Nos dous pavillóns da fábrica, con muros de mampostería e tellado a dúas augas, penetraba a choiva, o aire e a area, mentres no chan arroxábase palla para que durmisen 724 presos, moitos deles asturianos.

Octavio Cabezas Moro, representante deste grupo de homes e fillo dun dos presos, reivindicou onte no acto de homenaxe celebrada en Cedeira o papel da memoria histórica e lembrou aos membros da última corporación republicana da vila mariñeira.

O alcalde de Cedeira, José Luís Vergara, asegurou que o corazón de moitos veciños da vila non esquece ás familias das vítimas e a aqueles que sufriron a represión. Ademais, lamentou que o concello que representa albergase o campo de concentración, «unha vergoña que construíron nas nosas terras atemorizando aos que buscaban a liberdade».

No municipio inaugurouse o venres, na zona onde estivo localizado o campo de concentración, un monumento en memoria dos centenares de recluídos.

O historiador indica que o campo se atopaba nunha antiga fábrica de salgaduras pertencente ao líder falanxista cedeirense Manuel Soto, situada no que hoxe ocupa o paseo marítimo e onde se construíu o monumento que hoxe se inaugura. Estaba vixiado no exterior por soldados e no interior por milicianos falanxistas. Algunhas noites escoitábanse disparos contra os presos, que se fuxían cara á praia de San Isidro.

Os primeiros asturianos chegaron no Monte Junquera, un pequeno buque de pouco máis de mil toneladas. Parte deles foron obrigados a construír parte dunha estrada do pobo, a memoria lémbraos cantando. Este tipo de campos -en toda España chegou a haber 72- utilizábanse para a clasificación dos presos da categoría A o D. Os da C, para os xefes e oficiais e activistas republicanos, evidentemente eran os que máis perigo corrían. Habíaos desde menos de 16 até os 50 anos. Barrera conseguiu boa parte dos nomes a través dos padróns municipais de Cedeira, porque a maioría foron rexistrados como transeúntes. Sabemos así tamén as súas profesións, moitos deles mariñeiros, mineiros, metalúrxicos e outros traballos manuais, pero tamén empregados de pescozo brando e, mesmo, un xornalista.

Parte dos C foron quen acabaron asasinados en Villarrube. Con todo, o historiador explicou que Memoria Histórica Democrática tratou de localizar a fosa común en que foron enterrados, sen conseguilo, a pesar de que se utilizou un xeorradar. No entanto, por medio de fotos aéreas de 1956 e 2001 obsérvanse movementos de terras. Por iso crese estar preto da tumba, aínda que non existe certeza absoluta. O historiador achou no arquivo do Partido Comunista de España (PCE) un informe dun grupo guerrilleiro antifranquista de 1948 que dá conta do axustizamento dun tal Cheda, en Cedeira, ao que axusticiaron por ser un dos falanxistas participante nos crimes. Os guerrilleiros informaron ao cura dos motivos para que informase as autoridades e non se tomasen represalias contra veciño algún.

No 2005, os historiadores conseguiron testemuños orais de anciáns que confirman polo menos dúas execucións de presos na praia de Villarrube.

O campo de concentración aínda que o grupo máis numeroso era o formado por asturianos, tamén albergou a reclusos doutras procedencias, como un tal Julián Lucas Guandalán, madrileño; Aquilino Martínez González, de Riolo (Lugo); Wenceslao Lista Alfavián, de Ponteceso; Juan Lago Santiago, de Muros; e o mariñeiro mugardés Antonio Rei Bouza.

- ¿El hecho de saber que la mayoría de los presos en el campo de concentración eran de Asturias, ¿ha sido la única razón para asistir al acto previsto para mañana?

- Desde luego, llama mucho la atención que ese campo de concentración tuviera tanta presencia asturiana. Según los estudios que se han hecho, estamos hablando de que llegó a haber 254 presos asturianos y lógicamente este gobierno no puede quedar al margen de este acto. Estamos hablando de hombres y mujeres con un denominador común, porque sufrieron el sistema represor del régimen sin abandonar sus ideas. Con su trabajo en las fábricas, en los barrios y en los pueblos contribuyeron a mantener vivos los movimientos sociales y políticos. Los 40 años de dictadura son una etapa desconocida en su auténtica dimensión para los jóvenes que nacieron con la democracia. Una vez superada la transición y asentada la democracia, actos como los de mañana nos permiten revisar el pasado y salvar parte de la deuda que tenemos con esas personas, que durante la dictadura no perdieron la ilusión y la esperanza de volver a ser libres.

- ¿Se ha puesto en contacto el gobierno del Principado con los familiares de los encarcelados?

- Precisamente hace unos meses, fijamos en mi despacho la fecha de este acto en Cedeira. El pasado 23 de abril mantuve una reunión con Enrique Barrera Beitía, secretario de la asociación Memoria Histórica Democrática y un directivo de Fuco Buxán, con Manuel Agustín Fernández Pita, presidente de MHD y familiar de represaliados durante la dictadura, y el alcalde de Cedeira, José Luis Vergara. En ese encuentro, tuvimos la oportunidad de intercambiar muchos recuerdos y por supuesto de empezar a sentar las bases del acto que hemos organizado en Cedeira.

- ¿Cuál es la política que su gobierno mantiene respecto a la recuperación de la memoria histórica?

- Hemos sido de las primeras comunidades autónomas en firmar con el Ministerio de Justicia el convenio para elaborar el mapa integrado de las fosas comunes. Y ya lo hemos presentado. Lo hicimos el pasado mes de junio. Es el primer mapa de fosas comunes de Asturias, en el que se localizan 343 enterramientos en 55 concejos. De ellos, 322 corresponden a víctimas de la represión franquista y 21 a fallecidos en combate. Las fosas más grandes se encuentran en el cementerio de Oviedo y Gijón. Toda esta información ha sido remitida al Ministerio, que a su vez diseñará un portal web que se irá actualizando con la información que reciba de cada comunidad autónoma. Desde el gobierno asturiano, queremos además señalizar estas fosas de forma exhaustiva, identificar lugares, hechos y otros datos históricos que se consideren de interés.

- ¿El presidente del Principado de Asturias tiene alguna experiencia personal con respecto a estas cuestiones?

- A lo largo de mi vida política he tenido la fortuna de participar u organizar actos de reconocimiento a personas y colectivos que participaron activamente en la lucha por la democracia en España y también a los que sufrieron represión, privándoles de libertad e incluso de la vida.
Como responsable de gobiernos, tanto de Gijón como en Asturias, auspicié ese reconocimiento a la dignidad de un pueblo que sufrió la dura represión y el horror de la dictadura a través de actos diversos, algunos de ellos en Galicia. Recuerdo varios viajes a Ferrol para rendir homenaje a las víctimas del 10 de marzo de 1972, para reconocer el trabajo de los líderes obreros que hoy no están con nosotros y, en este última semana, la publicación de una investigación sobre los abogados laboralistas durante el franquismo, en la que figuran personas muy queridas en Galicia como son Rafael Bárez o Manolo López.
El acto que mañana se celebrará en Cedeira es una muestra más de la necesidad de rescatar del olvido a todas las personas que estuvieron en los campos de concentración que hubo en Galicia con motivo de la guerra civil en condiciones durísimas para vivir y trabajar, hacinados en tres viejas naves que hacían de cárcel. Rescatar su memoria y dar nombre a los que sufrieron es un acto obligado de dignidad y valores democráticos.

Neste sentido, adiantou a intención do seu goberno de entregar aos familiares daqueles que estiveron retidos no campo de concentración un certificado, emitido polo Concello, no que se recollerá o texto seguinte: "A memoria, cando acode á nosa chamada da man da verdade, móstranos o que fomos e nalgunhas ocasións ensínanos o que non deberiamos volver ser. O pobo de Cedeira vive hoxe asulagado pola dor do que xa non ten volta atrás. É o noso deber e o noso desexo devolver a todas aquelas persoas que sufriron en Cedeira a represión que trouxo consigo o golpe de estado de 1936, a través das súas familias, o seu dereito á inocencia".

A delegación asturiana que se desprazará á vila estará integrada por unhas 60 persoas, aproximadamente.

O presidente Vicente Álvarez Areces estará acompañado da viceconselleira de Seguridade e Emigración, María Teresa Ardiz -cuxo pai estivo retido no campo de concentración de Muros- e o viceconselleiro de Benestar Social, Angel González, entre outros responsables do seu goberno. Ademais dos actos oficiais, o Concello de Cedeira ofrecerá un xantar frío aos visitantes e aproveitará, así mesmo, a súa presenza para mostrar o potencial turístico e etnográfico dunha poboación que estes días vive precisamente os actos centrais dos festexos do Samaín.